به نام خدا
گفت‌وگو با آقای دکتر احمد هزارجریبی، متخصص محترم بیماری‌های داخلی، درباره هپاتیت
هپاتیت؛ بیماری خاموشی که با آگاهی، پیشگیری و تشخیص به‌موقع قابل کنترل است
مقدمه: هپاتیت یکی از بیماری‌های مهم کبدی است که می‌تواند در اثر عوامل مختلفی از جمله ویروس‌ها، مصرف الکل، برخی داروها و بیماری‌های خودایمنی ایجاد شود. برخی انواع هپاتیت به‌راحتی بهبود می‌یابند، اما بعضی از انواع ویروسی ممکن است بدون علامت باقی بمانند و در صورت تشخیص دیرهنگام، به آسیب جدی کبد منجر شوند. آگاهی از راه‌های انتقال، علائم، روش‌های پیشگیری و اهمیت انجام آزمایش‌های تشخیصی، نقش مهمی در کنترل این بیماری دارد. در همین زمینه، با دکتر احمد هزارجریبی، متخصص بیماری‌های داخلی، درباره هپاتیت و راه‌های مقابله با آن گفت‌وگو کرده‌ایم.
سؤال: آقای دکتر، ابتدا بفرمایید هپاتیت چیست و چرا این بیماری اهمیت دارد؟
هپاتیت به معنای التهاب کبد است. کبد یکی از اندام‌های حیاتی بدن محسوب می‌شود و وظایف مهمی مانند تنظیم سوخت‌وساز، تولید برخی پروتئین‌های ضروری، کمک به هضم چربی‌ها و دفع مواد زائد را بر عهده دارد. هر عاملی که باعث التهاب و آسیب به سلول‌های کبدی شود، می‌تواند عملکرد این عضو را مختل کند.
هپاتیت علل مختلفی دارد، اما انواع ویروسی آن، به‌ویژه هپاتیت‌های B و C، به دلیل احتمال مزمن شدن و ایجاد عوارضی مانند سیروز کبدی و سرطان کبد، از اهمیت ویژه‌ای برخوردارند. نکته مهم این است که بیماری ممکن است سال‌ها بدون علامت مشخص پیشرفت کند؛ بنابراین، نداشتن علائم به معنای سالم بودن قطعی کبد نیست.
سؤال: هپاتیت چند نوع دارد و تفاوت انواع مختلف آن در چیست؟
پنج نوع اصلی هپاتیت ویروسی با نام‌های A، B، C، D و E شناخته می‌شوند. این انواع از نظر راه انتقال، احتمال مزمن شدن و روش‌های پیشگیری با یکدیگر تفاوت دارند.
هپاتیت A معمولاً از طریق آب و غذای آلوده منتقل می‌شود و در بیشتر موارد بیماری حاد ایجاد می‌کند و مزمن نمی‌شود. هپاتیت B از طریق تماس با خون آلوده، تماس جنسی و انتقال از مادر آلوده به نوزاد منتقل می‌شود و ممکن است به شکل مزمن درآید. هپاتیت C عمدتاً از طریق تماس با خون آلوده انتقال می‌یابد و در بسیاری از افراد می‌تواند مزمن شود.
هپاتیت D فقط در افرادی رخ می‌دهد که به ویروس هپاتیت B مبتلا هستند و می‌تواند بیماری کبدی شدیدتری ایجاد کند. هپاتیت E نیز عمدتاً از طریق آب یا مواد غذایی آلوده منتقل می‌شود و معمولاً حاد است؛ با این حال، در برخی افراد دارای ضعف سیستم ایمنی ممکن است مزمن شود. این بیماری در زنان باردار نیز می‌تواند خطرناک باشد.
سؤال: آیا فرد مبتلا به هپاتیت حتماً علائم مشخصی دارد؟
خیر. یکی از ویژگی‌های مهم هپاتیت، به‌خصوص انواع B و C، این است که بسیاری از مبتلایان در مراحل اولیه هیچ علامت مشخصی ندارند. گاهی فرد تنها زمانی از بیماری خود مطلع می‌شود که به دلیل دیگری آزمایش خون انجام می‌دهد یا بیماری در مراحل پیشرفته تر شناسایی می‌شود.
در صورت بروز علائم، ممکن است فرد دچار خستگی، ضعف، بی‌اشتهایی، تهوع، استفراغ، درد یا احساس ناراحتی در قسمت بالای سمت راست شکم، ادرار تیره، مدفوع کم‌رنگ، خارش پوست و زردی پوست و چشم‌ها شود. البته این علائم اختصاصی هپاتیت نیستند و در بیماری‌های دیگر نیز دیده می‌شوند. به همین دلیل، تشخیص قطعی باید بر اساس معاینه پزشک و آزمایش‌های لازم انجام شود.
سؤال: هپاتیت از چه راه‌هایی منتقل می‌شود؟ آیا دست دادن، روبوسی یا استفاده مشترک از ظروف باعث انتقال آن می‌شود؟
راه انتقال به نوع ویروس بستگی دارد. هپاتیت‌های A و E عمدتاً از راه مدفوعی ـ دهانی، یعنی مصرف آب و غذای آلوده یا رعایت نکردن بهداشت دست‌ها، منتقل می‌شوند. در مقابل، هپاتیت‌های B و C بیشتر از طریق تماس با خون آلوده انتقال پیدا می‌کنند. هپاتیت B همچنین می‌تواند از راه تماس جنسی و از مادر آلوده به نوزاد منتقل شود.
دست دادن، در آغوش گرفتن، روبوسی معمولی، سرفه، عطسه و استفاده مشترک از فضای زندگی، راه انتقال هپاتیت B و C نیستند. استفاده مشترک از وسایلی مانند تیغ اصلاح، مسواک یا ابزار آلوده به خون می‌تواند خطر انتقال برخی انواع هپاتیت، به‌ویژه B و C، را افزایش دهد. بنابراین، لازم است ضمن رعایت اصول بهداشتی، از ایجاد ترس و انگ اجتماعی نسبت به افراد مبتلا خودداری کنیم.
سؤال: چه افرادی بیشتر در معرض ابتلا به هپاتیت قرار دارند و چه کسانی باید آزمایش بدهند؟
افرادی که با خون آلوده تماس داشته‌اند، از سرنگ مشترک استفاده می‌کنند، سابقه تزریق غیراستاندارد یا دریافت فرآورده‌های خونی در شرایط نامطمئن دارند، درمعرض خطر بیشتری قرار می‌گیرند. کارکنان مراکز درمانی نیز در صورت مواجهه شغلی با خون و وسایل تیز آلوده باید اقدامات پیشگیرانه و ارزیابی پزشکی لازم را انجام دهند.
واکسیناسیون در موارد توصیه‌شده، رعایت بهداشت فردی، پرهیز از رفتارهای پرخطر و مراجعه به پزشک در صورت وجود عوامل خطر، نقش مهمی در کنترل این بیماری دارند. همچنین،
برخورد آگاهانه و بدون تبعیض با افراد مبتلا به هپاتیت، به تشخیص زودهنگام و کاهش انتقال بیماری در جامعه کمک می‌کند. آگاهی، پیشگیری و پیگیری پزشکی سه رکن اصلی مقابله با هپاتیت هستند.
همچنین، افرادی که همسر یا یکی از اعضای خانواده آن‌ها مبتلا به هپاتیت B است، افرادی با سابقه رفتارهای پرخطر و کسانی که آزمایش‌های کبدی غیرطبیعی دارند، ممکن است به بررسی اختصاصی نیاز داشته باشند. توصیه می‌شود افراد درباره ضرورت آزمایش با پزشک مشورت کنند؛ زیرا انتخاب آزمایش مناسب به نوع مواجهه، سابقه واکسیناسیون و شرایط فرد بستگی دارد.
سؤال: هپاتیت چگونه تشخیص داده می‌شود؟ آیا آزمایش معمولی خون برای تشخیص کافی است؟
برای بررسی هپاتیت، ابتدا شرح حال و وضعیت بالینی بیمار ارزیابی می‌شود. آزمایش‌های آنزیم‌های کبدی مانند ALT و AST می‌توانند وجود آسیب کبدی را نشان دهند، اما به‌تنهایی نوع هپاتیت یا علت التهاب کبد را مشخص نمی‌کنند.
برای تشخیص انواع ویروسی، آزمایش‌های اختصاصی ضرورت دارند. برای مثال، در بررسی هپاتیت B از آزمایش‌هایی مانند HBsAg، آنتی‌بادی ضد هسته ویروس و آنتی‌بادی سطحی استفاده می‌شود. در هپاتیت C معمولاً ابتدا آزمایش آنتی‌بادی انجام می‌شود و در صورت مثبت بودن، برای تشخیص عفونت فعال، آزمایش RNA ویروس درخواست می‌شود.
گاهی نیز با توجه به شرایط بیمار، بررسی‌های تکمیلی مانند سونوگرافی کبد و ارزیابی میزان فیبروز انجام می‌گیرد. نکته مهم این است که نتایج آزمایش‌ها باید توسط پزشک و با توجه به سابقه بیمار تفسیر شوند.
سؤال: آیا هپاتیت درمان دارد؟
بله، اما روش درمان به نوع بیماری بستگی دارد. در بیشتر موارد هپاتیت A، درمان اختصاصی ضدویروسی لازم نیست و مراقبت حمایتی و پیگیری پزشکی کفایت می‌کند. در هپاتیت حاد B نیز بسیاری از بیماران بهبود می‌یابند، ولی برخی افراد به مراقبت تخصصی نیاز دارند.
در هپاتیت B مزمن، داروهای ضدویروسی می‌توانند تکثیر ویروس را مهار کنند و خطر پیشرفت بیماری کبدی را کاهش دهند. با این حال، درمان معمولاً به معنای ریشه‌کن شدن کامل ویروس نیست و بیماران باید تحت پیگیری منظم قرار گیرند.
خبر امیدوارکننده درباره هپاتیت C این است که داروهای ضدویروسی مستقیم در بیشتر بیماران می‌توانند طی یک دوره درمانی معمولاً ۸ تا ۱۲ هفته‌ای، بیماری را به‌طور پایدار درمان کنند. البته انتخاب دارو و مدت درمان باید با نظر پزشک و بر اساس شرایط بیمار انجام شود. در تمام انواع هپاتیت، پرهیز از مصرف خودسرانه داروها و فرآورده‌های گیاهی و توجه به سلامت کبد اهمیت دارد.
سؤال: مهم‌ترین راه‌های پیشگیری از هپاتیت چیست؟
پیشگیری به نوع ویروس وابسته است. واکسیناسیون، یکی از مؤثرترین روش‌های پیشگیری از هپاتیت A و B است. واکسن هپاتیت B در برنامه واکسیناسیون نوزادان قرار دارد و برای افراد واجد شرایطی که ایمنی ندارند نیز می‌تواند توصیه شود. واکسیناسیون علیه هپاتیت B همچنین از ابتلا به هپاتیت D جلوگیری می‌کند. در حال حاضر واکسن هپاتیت C در دسترس نیست.
برای پیشگیری از هپاتیت A و E باید از آب آشامیدنی سالم استفاده کرد، مواد غذایی را به‌درستی شست‌وشو و آماده کرد و بهداشت دست‌ها را رعایت نمود. برای پیشگیری از هپاتیت B و C نیز استفاده از وسایل استریل در اقدامات پزشکی و دندان‌پزشکی، خودداری از استفاده مشترک از سرنگ و وسایل شخصی خون‌آلود و رعایت اصول ایمنی در تماس با خون ضروری است. استفاده از وسایل محافظتی مناسب در روابط جنسی پرخطر نیز به‌ویژه برای پیشگیری از هپاتیت B اهمیت دارد.
سؤال: در صورت ابتلا به هپاتیت، فرد چه مراقبت‌هایی باید انجام دهد و چه زمانی باید به پزشک مراجعه کند؟
فرد مبتلا باید تحت نظر پزشک باشد و داروها را دقیقاً مطابق دستور مصرف کند. از مصرف خودسرانه داروها، مکمل‌ها و فرآورده‌های گیاهی ناشناخته که ممکن است به کبد آسیب بزنند، باید پرهیز شود. همچنین، توصیه می‌شود افراد مبتلا از مصرف الکل خودداری کنند، تغذیه متعادل داشته باشند و در صورت ابتلا به بیماری مزمن کبدی، پیگیری‌های منظم را جدی بگیرند.
در صورت مشاهده زردی پوست یا چشم، ادرار تیره یا ضعف و بی‌حالی غیرعادی، مراجعه به پزشک ضروری است. بروز گیجی، کاهش سطح هوشیاری، خونریزی غیرطبیعی یا استفراغ خونی نیز نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است. افرادی که احتمال تماس با خون آلوده داشته‌اند، به‌ویژه اگر این تماس به‌تازگی اتفاق افتاده باشد، باید هرچه سریع‌تر برای بررسی و دریافت اقدامات پیشگیرانه احتمالی مراجعه کنند.
سؤال پایانی: اگر بخواهید یک پیام مهم به مردم بدهید، آن پیام چیست؟
پیام من این است که هپاتیت بیماری‌ای است که در بسیاری از موارد می‌توان از آن پیشگیری کرد و حتی در صورت ابتلا، با تشخیص به‌موقع و درمان مناسب، از بسیاری از عوارض آن جلوگیری نمود. نباید به دلیل نداشتن علائم، احتمال ابتلا را نادیده گرفت و نباید از انجام آزمایش‌های ضروری هراس داشت.
